Van losse teams naar één sterke onderzoeks­cel

De checkredactie bestond al langer binnen VRT NWS, maar kreeg in 2025 een nieuwe plaats binnen een bredere onderzoeksstructuur. Door factcheckers, onderzoeksjournalisten en de Pano-redactie dichter bij elkaar te brengen, ontstond een grotere kenniscel. Die samenwerking creëert nieuwe mogelijkheden om complexe verhalen te onderzoeken en sneller expertise te delen. “Er was al een checkredactie die wat op zichzelf stond,” zegt Luc van Bakel, hoofdredacteur Onderzoek en Check bij VRT NWS. “Nu hebben we een grotere onderzoekscel gevormd waarin de kennis van verschillende teams samenkomt. Dat geeft ons veel meer mogelijkheden om aan onderzoek te doen.” Die aanpak past binnen een bredere strategie van VRT NWS. In de nieuwe beheersovereenkomst werd de strijd tegen desinformatie en het versterken van onderzoeksjournalistiek expliciet als speerpunt naar voren geschoven.

“Die inzet is geen toeval,” legt van Bakel uit. “Diepgravend onderzoek en het actief bestrijden van desinformatie kunnen bijdragen aan het vertrouwen in nieuws en in de publieke omroep.”

Recente cijfers van de VRT Studiedienst benadrukken het belang van deze aanpak: maar liefst 72% van de Vlamingen geeft aan al geconfronteerd te zijn geweest met desinformatie. Opvallend is ook dat 69% van de Vlamingen aangeeft door VRT gewaarschuwd te zijn voor valse informatie, doordat ze direct in aanraking kwamen met het aanbod van VRT NWS tegen desinformatie. Deze gegevens tonen aan dat het werk van de Onderzoek en Check-cel niet alleen noodzakelijk is, maar ook daadwerkelijk het verschil maakt voor een groot deel van het publiek.

Desinformatie is een paraplu voor veel meer dan je denkt

Desinformatie is vandaag geen eenvoudig probleem meer met één duidelijke vorm. Het is een complex ecosysteem van misleiding, manipulatie en halve waarheden. Volgens van Bakel is de term ondertussen een paraplu geworden voor verschillende fenomenen. “Desinformatie is eigenlijk een koepelterm voor een heel divers probleem,” zegt hij. “Je hebt phishing via nepprofielen, gezondheidsclaims op sociale media, propaganda, buitenlandse beïnvloeding en nog veel meer.”

Een van de meest zichtbare vormen blijft het gebruik van beelden buiten hun oorspronkelijke context. Foto’s of video’s die uit een andere tijd of plaats komen, maar online opnieuw opduiken met een nieuwe uitleg. “Bij conflicten of natuurrampen zie je vaak beelden die opnieuw circuleren, maar eigenlijk uit een andere situatie komen,” legt van Bakel uit. “Een explosie uit Oekraïne wordt dan bijvoorbeeld gedeeld alsof ze in Gaza plaatsvond.” De opkomst van artificiële intelligentie maakt dat werk nog uitdagender. “AI speelt een steeds grotere rol,” zegt hij. “Niet alleen bij volledig gegenereerde beelden, maar ook bij kleine aanpassingen in foto’s of video’s waardoor de betekenis fundamenteel verandert.”

“Een simpele zoekopdracht vertelt vaak al de helft van het verhaal”

Om snel op zulke misleidende beelden te reageren, bouwde VRT NWS in 2025 ook de dagelijkse werking van de checkredactie verder uit. Zo is er vandaag zeven dagen op zeven permanentie voor beeldverificatie. Dat betekent dat journalisten op elk moment terechtkunnen bij de checkredactie wanneer ze twijfelen over de herkomst van beelden. Dat is nodig, zeker in conflictgebieden waar journalisten vaak niet zelf aanwezig kunnen zijn. “Je geraakt als journalist niet zomaar Gaza of Iran binnen,” zegt van Bakel. “Veel beelden komen dus van sociale media. Dan moet je wel de expertise hebben om snel te controleren waar die vandaan komen.” Factcheckers gebruiken daarvoor technieken uit de zogenaamde open source intelligence (OSINT). Eén van de eerste stappen is vaak verrassend eenvoudig: nagaan waar een beeld voor het eerst online verscheen. “Een omgekeerde beeldzoekopdracht is vaak de eerste stap,” legt van Bakel uit. “Dat klinkt eenvoudig, maar in heel veel gevallen vertelt dat al een groot deel van het verhaal.” Daarna volgen meer gespecialiseerde technieken, waarbij details in beelden, metadata en online sporen worden onderzocht.

Van Russische schaduwvloten tot AI-oplichting

Het werk van de checkredactie bleef niet onopgemerkt. In 2025 won de redactie verschillende journalistieke prijzen, onder meer twee Belfius Persprijzen en een prijs voor het programma Het uur van de waarheid voor de bestrijding van gezondheidsdesinformatie. Daarnaast publiceerde VRT NWS een reeks onderzoeken die een brede impact hadden. Zo bracht de redactie schaduwvloten van schepen in kaart die internationale sancties proberen te omzeilen.

Ellen Debackere, onderzoeksjournalist VRT NWS: “In een internationaal onderzoek waaraan de checkredactie van VRT NWS deelnam, lag de focus op de Russische schaduwvloot. “Samen met (inter)nationale partners ontdekten we dat verdachte schepen die gelinkt zijn aan Rusland sinds de oorlog in Oekraïne steeds vaker hun identificatiesysteem uitzetten. Daardoor zijn ze niet meer zichtbaar voor bijvoorbeeld verkeerscontrole of voor andere schepen. Die praktijk is niet alleen gevaarlijk voor de scheepvaart, maar kan ook wijzen op het ontwijken van sancties of nog andere illegale praktijken.”

“Dit soort onderzoeksverhalen zijn belangrijk om te brengen omdat ze illustreren hoe een hybride oorlog gevoerd wordt. Rusland bestrijdt Europa niet enkel met sabotageacties, maar ook via cyberaanvallen, desinformatie, spionage en het ontwijken van sancties, al dan niet op zee.”

Ook online oplichting kwam uitgebreid aan bod. Een groot onderzoek naar beleggingsfraude met bekende Vlamingen leidde tot een Pano-reportage over de manier waarop oplichters AI en sociale media inzetten.

En zelfs media zelf werden onder de loep genomen. Zo onthulde VRT NWS dat een internationaal modemagazine online artikels publiceerde die volledig door artificiële intelligentie waren geschreven, zonder dat dat vermeld werd.

“Desinformatie stopt niet aan de grens”

Omdat desinformatie zich razendsnel over grenzen verspreidt, werkt VRT NWS ook steeds vaker samen met buitenlandse factcheckers en publieke omroepen. De checkredactie maakt deel uit van internationale netwerken van factcheckorganisaties zoals het European Fact-Checking Standards Network (EFCSN) en het International Fact-Checking Network (IFCN). Ze werkt ook binnen de Europese publieke omroeporganisatie samen met andere nieuwsredacties.

“Desinformatie stopt niet aan een landsgrens,” zegt van Bakel. “Daarom is internationale samenwerking zo belangrijk. Door informatie en tools te delen, kunnen we sneller reageren wanneer iets wereldwijd begint te circuleren.” Volgens hem neemt VRT NWS daarin een voortrekkersrol op. “Steeds meer publieke omroepen zetten in op factchecking. Maar we zien dat we binnen Europa vaak bij de voorlopers horen.”

Een buddy voor de Vlaming

Naast het controleren van beelden en claims wil VRT NWS ook dichter bij het publiek staan. Veel mensen twijfelen vandaag over de betrouwbaarheid van informatie die ze online tegenkomen. Daarom wil de checkredactie niet alleen controleren, maar ook uitleggen hoe dat gebeurt. “Het is niet de bedoeling om belerend te zijn en gewoon te zeggen: dit is waar en dat niet,” zegt van Bakel. “We willen ook tonen hoe we tot die conclusie komen.” Die aanpak moet VRT NWS helpen om een soort gids of ‘buddy’ te worden voor mensen die twijfelen aan wat ze online zien. “In een wereld vol informatie willen we mensen helpen om zich beter te wapenen tegen misleiding,” zegt van Bakel. “Door expertise te delen en transparant te zijn over hoe we werken.”

Het belangrijkste kapitaal van VRT NWS: vertrouwen

In een tijd waarin desinformatie steeds professioneler wordt, blijft vertrouwen het belangrijkste kapitaal van een nieuwsorganisatie. Volgens van Bakel is dat iets waar elke journalist bij VRT zich dagelijks bewust van moet zijn. “VRT NWS wordt nog altijd gezien als het meest betrouwbare nieuwsmerk,” zegt hij. “Daar mogen we trots op zijn. Maar vertrouwen is iets dat je voortdurend moet blijven verdienen.” De inzet op onderzoek en factchecking moet daarbij een belangrijke rol spelen. Want in een complexe informatiemaatschappij is betrouwbare journalistiek meer dan ooit een publieke opdracht. En precies daar wil VRT NWS het verschil maken.