Een onmogelijk idee dat tóch werkelijkheid werd

De reeks begon bij een eenvoudig maar intrigerend idee: een klassieke murder mystery, in de stijl van een Agatha Christie-verhaal, gekoppeld aan het surrealisme, een kunststroming waar België wereldwijd bekend om staat. Het concept werd ontwikkeld door het Vlaamse productiehuis Panenka. Vanaf het eerste moment zag VRT het potentieel. “Het was een uniek idee,” vertelt Janssen. “Een spannende fictiereeks rond Belgisch cultureel erfgoed, maar verteld op een toegankelijke en entertainende manier. Dat was iets wat we nog niet eerder hadden gezien.”

VRT hielp het project in de eerste fase vooruit: met ontwikkelingsbudget, inhoudelijke begeleiding en internationale contacten. Zo ontstond een sterke pitch waarmee het team partners over de hele wereld kon aanspreken. De ambitie was groot. De reeks werd Engelstalig, kreeg internationale castleden en werd geregisseerd door Hans Herbots, die eerder al werkte voor internationale platformen zoals Netflix, BBC en HBO. Het project groeide uiteindelijk uit tot een van de grootste fictieproducties waaraan VRT ooit heeft meegewerkt. Bij die groei speelde niet alleen VRT een rol, maar ook de producent die het project initieerde en mee optilde naar internationale schaal.

21 partners, één reeks: zo krijg je dit ooit gemaakt

Een belangrijke rol in dat proces speelde de Europese fictiesamenwerking New8, waarin acht publieke omroepen samen fictiereeksen coproduceren en uitwisselen. Voor VRT was This is not a murder mystery meteen een ambitieus visitekaartje binnen die samenwerking.

“Het project had veel universele elementen,” zegt Wim Janssen. “Een herkenbare genrevorm, een internationaal bekend kunstthema en een sterke regisseur. Daardoor werkt het verhaal ook buiten Vlaanderen.” Dankzij die samenwerking kan de reeks potentieel miljoenen Europese kijkers bereiken.

Elly Vervloet, verantwoordelijke voor internationale coproducties fictie bij VRT en voorzitster van New8: “De financiering van This is not a murder mystery mag je wat mij betreft ook best ‘surrealistisch’ noemen. Panenka en VRT hebben de handen in elkaar geslagen, niet alleen op inhoudelijk vlak, maar ook in de zoektocht naar nationale en internationale partners. Op het moment dat we New8 aan boord trokken en ook een sterke internationale distributeur vonden, STUDIOCANAL, wisten we dat This is not a murder mystery gemaakt kon worden. In totaal zijn er maar liefst 21 partners verbonden aan deze reeks, en nu begint ze een nieuw leven te leiden door de verkoop in het buitenland. Het is een ongeziene verwezenlijking waar we echt trots op mogen zijn.”

Hoe een moordmysterie je plots iets leert over kunst

Wat de reeks bijzonder maakt, is hoe ze surrealisme, een kunststroming die vaak als complex of elitair wordt gezien, toegankelijk maakt voor een breed publiek. Het verhaal verweeft fictieve gebeurtenissen met verwijzingen naar echte kunstenaars en historische figuren. Daardoor ontstaat een speelse grens tussen realiteit en verbeelding. “Veel mensen zouden niet spontaan naar een programma over surrealisme kijken,” zegt Janssen. “Maar via een spannende fictiereeks stappen ze toch die wereld binnen.”

De impact blijkt ook uit onderzoek van de VRT-studiedienst:

Het verhaal achter het verhaal

De wereld van het surrealisme bleef bij VRT niet beperkt tot de fictiereeks alleen. Parallel met This is not a murder mystery ontwikkelde VRT ook de zesdelige docureeks This is not fiction, die de historische en artistieke werkelijkheid achter het verhaal blootlegt. In dat tweede luik verschuift het perspectief: niet de makers van het fictieverhaal, maar de onderzoekers en vertellers van de docureeks nemen het woord.

De docureeks ontstond vanuit de vraag hoe kijkers de culturele context van de fictiereeks verder konden ontdekken. Regisseur en eindredacteur van This is not fiction, Aster Van de Vijver, dook daarvoor in de geschiedenis van het surrealisme en de levens van kunstenaars zoals René Magritte en Salvador Dalí. “Toen ik de eerste montage van This is not a murder mystery zag, herkende ik meteen verwijzingen naar het echte leven van Magritte,” vertelt Van de Vijver. “Dat was voor ons het startpunt: tonen waar fictie eindigt en de werkelijkheid begint.”

Tijdens het onderzoek kwam het team ook uit bij minder bekende figuren, zoals kunstmecenas Edward James, die een belangrijke rol speelde in de carrière van surrealisten. “Zonder hem hadden kunstenaars zoals Magritte of Dalí misschien nooit dezelfde internationale doorbraak gekend,” zegt Van de Vijver.

Samen vormen beide reeksen een dubbele kijkervaring. Eerst worden kijkers meegenomen in een spannend moordmysterie, daarna ontdekken ze hoeveel historische waarheid er achter de surrealistische wereld van het verhaal schuilt. “Het is entertainment dat tegelijk kunst en geschiedenis dichter bij mensen brengt,” vat Van de Vijver samen.

Waarom deze reeks bewust naar het grote publiek ging

De reeks werd uitgezonden op VRT 1 en haalde gemiddeld ongeveer 661.000 kijkers per aflevering. Die keuze was bewust. Oorspronkelijk werd de reeks overwogen voor VRT Canvas, maar VRT wilde ze net zo breed mogelijk verspreiden. “Als je het over surrealisme hebt, verwacht je misschien een nichepubliek,” zegt Janssen. “Maar door het verhaal als een spannende murder mystery te vertellen, verlaag je de drempel. Zo kan je veel meer mensen bereiken.”

Wanneer een serie je ongemerkt iets bijleert

Voor VRT blijft fictie in de eerste plaats entertainment. Maar tegelijk kan het medium maatschappelijke thema’s aanraken of nieuwe perspectieven openen. “Een reeks moet in de eerste plaats boeien,” zegt Janssen. “Als kijkers daarna ook nog iets bijleren of anders naar de wereld kijken, dan is dat een enorme meerwaarde.” Met This is not a murder mystery komt die ambitie duidelijk samen: een internationale fictiereeks die Vlaamse creativiteit, cultuur en storytelling naar een breed publiek brengt.

Kristoffel Mertens, Panenka: “We wilden een reeks maken die werkt voor een breed publiek, maar die tegelijk vol zit met inhoud. Je kan perfect mee zijn in het verhaal zonder voorkennis, maar wie goed kijkt, ontdekt overal verwijzingen naar echte kunst, kunstenaars en de leefwereld van toen. Het is heel bijzonder om te zien dat zo’n project ook effectief een groot publiek bereikt. Dat bewijst dat je complexe thema’s zoals kunst en geschiedenis toegankelijk kan maken, op voorwaarde dat je ze verpakt in een sterk verhaal. Net daarom is het belangrijk dat een publieke omroep als VRT die ambitie blijft tonen en ruimte geeft aan dit soort projecten.”

Zonder dit netwerk bestond deze reeks niet

De reeks toont ook hoe belangrijk samenwerking is binnen de Vlaamse audiovisuele sector. Naast VRT werkten tal van partners mee aan de realisatie, waaronder internationale distributeurs, Europese publieke omroepen en Vlaamse fondsen. “Voor zulke ambitieuze projecten heb je een heel ecosysteem nodig,” zegt Janssen. “Productiehuizen, fondsen, distributeurs en publieke omroepen versterken elkaar. Alleen zo kunnen we verhalen uit Vlaanderen naar de wereld brengen.”